Predstava „Od raja do beznjenice“, koja na snažan i poetski način oživljava veliku, sudbinsku i tragičnu ljubav Laze Kostića i Lenke Dunđerski, izvedena je pred prepunom salom Srpske pravoslavne crkvene opštine u Trstu.
Ova ljubavna priča, obeležena dubokim emocijama, neostvarenim snovima i društvenim okolnostima koje su joj stale na put, i danas snažno dotiče publiku. Ljubav između velikog pesnika i mlade Lenke, ćerke Lazara Dunđerskog – jednog od najuticajnijih i najimućnijih Srba u austrougarskoj carevini – ostala je upamćena kao simbol čiste, ali bolne čežnje, koja je svoje konačno utočište pronašla u besmrtnoj poeziji.
Kroz upečatljivu glumu Ervina Hadžimurtezića, Jovane Radovanović i Miodraga Petrovića, uz sugestivnu režiju Zorana Subotičkog, koji je ujedno i pisac i autor ove drame, predstava je publici približila ne samo intimnu dramu dvoje zaljubljenih, već i duh vremena u kojem su lična osećanja često bila žrtvovana pred društvenim normama i očekivanjima. Ova emotivna priča ostavila je snažan utisak na prisutne i još jednom potvrdila značaj negovanja kulture, umetnosti i istorijskog nasleđa kao temelja očuvanja identiteta zajednice.
Izvođenje predstave u Trstu nosi i dodatnu simboliku, na koju ukazuje i sam autor i reditelj Zoran Subotički: „Spomenik – replika istorijskog novčića postavljen je na Ponte Rosu s razlogom. Trst je po svom duhu deo srednjoevropskog, austrougarskog kulturnog prostora, kojem pripadaju i Beč, Budimpešta, Temišvar i Novi Sad. Svim tim gradovima zajednička je snažna uloga Srba u njihovom razvoju i kulturnom uzdizanju.“
On ovu predstavu vidi kao drugu stranu tog simboličnog „novčića“.
„Priča o porodici Dunđerski i velikoj ljubavi Laze Kostića i Lenke dolazi iz srpske Atine i prirodno se razume u srpskom Trstu. Dunđerski tu stoje rame uz rame sa znamenitim srpskim porodicama koje su obeležile istoriju ovog grada“, kaže Subotički.
Upravo kroz ovu simboliku, umetnici su imali priliku da se dodatno upoznaju sa srpskim nasleđem u Trstu, uz vođstvo Danice Krstić, profesionalnog vodiča Regije FVG, istoričara umetnosti i članice ACGS-a, koja je približila tragove znamenitih Srba utkane u identitet grada. Ovakvo uranjanje u istorijski i kulturni kontekst produbilo je razumevanje prostora u kojem se predstava odvija, što se prirodno odražava u scenskom rešenju zasnovanom na autentičnim istorijskim ambijentima.
U tome se ogleda prepoznatljiv umetnički rukopis Zorana Subotičkog: umesto klasične pozorišne scene, ambijent izvođenja prilagođen je autentičnim prostorima, poput crkvenih i kulturnih zdanja od velikog značaja za srpsku zajednicu. Na taj način prostor postaje aktivni deo priče, pojačavajući emotivni doživljaj publike i stvarajući snažnu, gotovo opipljivu atmosferu epohe, zbog čega se predstava ne izvodi u pozorišnim salama.
Publika u Trstu imala je priliku da doživi ovakav susret umetnosti i istorije, u kojem se prostor i priča stapaju u skladnu celinu, potvrđujući trajne kulturne veze srpskog naroda sa ovim gradom. Organizatori događaja – Lidija Radovanović, predsednica Saveza Srba u Italiji, zatim Danijela Čuljković, glavna organizatorka i članica ACGS-a, i Maja Berović, predsednica ACGS-a – istakle su da ovakvi programi povezuju umetnički izraz sa istorijskim nasleđem i dodatno učvršćuju ulogu Trsta kao važnog mesta susreta srpske kulture.
